به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، حجتالاسلام والمسلمین رسول جعفریان رئیس کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران، در آیین معرفی و رونمایی از هفت اثر از آثار دانشمندان استرآباد، با اشاره به سابقه مطالعات تاریخی خود درباره این منطقه اظهار داشت: حدود ۲۶ سال پیش مقالهای درباره استرآباد نوشتم و از آن زمان تاکنون نیز در مطالعات تاریخی مختلف با پیشینه و ظرفیتهای علمی و فرهنگی این منطقه مواجه بودهام.
رئیس کتابخانه مرکزی، مرکز اسناد و تامین منابع علمی دانشگاه تهران با اشاره به تفاوت تاریخی میان استرآباد و جرجان افزود: جرجان قدیم در محدودهای نزدیک به گنبدکاووس امروزی قرار داشته و با استرآباد فاصله داشته است، اما هر دو منطقه در تاریخ ایران و جهان اسلام از اهمیت قابل توجهی برخوردار بودهاند.
پژوهشگر تاریخ اسلام با اشاره به تغییر نام استرآباد در دوره معاصر گفت: در سال ۱۳۱۶ نام استرآباد و صحرا به «گرگان و دشت» تغییر یافت و بعدها عنوان گرگان برای این منطقه تثبیت شد؛ در حالی که نام استرآباد حامل پیشینهای تاریخی و فرهنگی است که باید مورد توجه و بازشناسی قرار گیرد.
استرآباد؛ یکی از مراکز مهم فرهنگی شیعه
حجت الاسلام والمسلمین جعفریان با طرح مفهوم «شهر فرهنگی» اظهار داشت: وقتی از یک شهر فرهنگی سخن میگوییم، منظور شهری است که دارای یک مکتب و جریان فکری مشخص باشد و بتوان مجموعهای از آرا و اندیشههای متمایز را در آن شناسایی کرد؛ همانگونه که از مکتب حله یا مکتب نجف سخن گفته میشود.
وی ادامه داد: استرآباد نیز در کنار شهرهایی مانند کوفه، قم، بغداد، حله، نجف، کربلا و مشهد، از جمله مراکز مهم فرهنگی شیعه بوده و شخصیتهای علمی برجستهای از این منطقه برخاستهاند.
رئیس کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران تصریح کرد: به نظر میرسد زمینه لازم برای انجام پژوهشی مستقل درباره «مکتب شیعی استرآباد» وجود دارد؛ همانگونه که درباره مکتب قم و مکتب حله پژوهشهای مستقلی انجام شده است.
وی افزود: شناسایی ویژگیهای فکری، علمی و مذهبی عالمان استرآباد و بررسی ارتباط میان آنان میتواند به شناخت دقیقتر جایگاه این منطقه در تاریخ تشیع کمک کند.
نقش استرآباد در تحولات مذهبی دوره صفویه
حجت الاسلام والمسلمین جعفریان با اشاره به نقش عالمان و جریانهای فکری استرآباد در تحولات مذهبی دوره صفویه گفت: استرآباد در شکلگیری و انسجام اندیشه شیعی در دوره صفویه نقش قابل توجهی داشته و شخصیتهایی از این منطقه با دستگاه صفوی ارتباط داشتهاند و در ساماندهی و تقویت اندیشه شیعی نقش ایفا کردهاند.
رئیس کتابخانه مرکزی، مرکز اسناد و تامین منابع علمی دانشگاه تهران خاطرنشان کرد: شواهد تاریخی نشان میدهد اندیشههای شیعی از استرآباد به سمت آذربایجان و سپس آسیای صغیر راه پیدا کرده و در شکلگیری جریانهایی که بعدها با صفویان همراه شدند، تأثیرگذار بوده است.
استاد دانشگاه تهران با اشاره به پیشینه طوایف قزلباش نیز اظهار داشت: قزلباشها که بعدها از حامیان مهم صفویان شدند، در طول دو قرن از جریانهای فکری مناطق مختلف تأثیر پذیرفتند و استرآباد نیز یکی از مناطقی بود که در این روند نقش داشت.
وی با اشاره به آثار ادبی و مذهبی برجایمانده از این منطقه افزود: برخی آثار تاریخی و ادبی موجود نشان میدهد که ادبیات شیعی و فرهنگ مرتبط با اهلبیت(ع) در استرآباد ریشههای عمیقی داشته است.
جایگاه علمی استرآباد در قرون هشتم و نهم
حجت الاسلام والمسلمین جعفریان با اشاره به جایگاه علمی استرآباد در قرون گذشته گفت: در قرون هشتم و نهم، استرآباد یکی از مراکز مهم ادبیات، فلسفه و علوم اسلامی بوده است؛ هرچند برای دستیابی به مراتب عالی علمی، ارتباط با مراکز بزرگ علمی همچون هرات و شیراز نیز اهمیت داشت.
وی افزود: استرآباد در این دوره هویت شیعی پررنگی داشت و در کنار فعالیتهای علمی، به عنوان یکی از مراکز اثرگذار در تولید و انتقال اندیشه شناخته میشد.
پژوهشگر تاریخ اسلام تأکید کرد: شناخت این سابقه علمی و مذهبی نیازمند پژوهشهای مستند و استفاده از منابع تاریخی و نسخههای خطی است و میتوان از طریق بررسی این منابع، بخش مهمی از تاریخ علمی و فرهنگی منطقه را بازسازی کرد.
ضرورت احیای میراث علمی شهرهای تاریخی
حجت الاسلام والمسلمین جعفریان احیای میراث علمی شهرهای تاریخی را یک وظیفه فرهنگی و علمی دانست و اظهار داشت: شهرهایی که سابقه علمی و فرهنگی دارند، باید میراث علمی، خاندانهای علمی و شخصیتهای اثرگذار آنها شناسایی، حفظ و به نسلهای بعد منتقل شود.
وی با اشاره به تجربه شهر قم در استمرار جایگاه علمی خود گفت: قم در دوره صفویه اهمیت داشت و در دوره قاجار نیز با حضور شخصیتهایی همچون حاج شیخ عبدالکریم حائری توانست جایگاه خود را به عنوان یک مرکز علمی حفظ و تقویت کند.
رئیس کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران ادامه داد: استرآباد نیز میتواند با تکیه بر پیشینه تاریخی خود، ریشههای علمی و فرهنگیاش را تقویت کند و معرفی میراث علمی این منطقه میتواند زمینهساز بازشناسی جایگاه آن در تاریخ علم و فرهنگ اسلامی باشد.
وی با اشاره به ظرفیت منابع تاریخی برای شناخت استرآباد و جرجان اظهار داشت: منابع کهن اطلاعات فراوانی درباره این مناطق در اختیار ما قرار میدهند و میتوان با استفاده از آنها، تاریخ علمی، اجتماعی و فرهنگی استرآباد و جرجان را بازسازی کرد.
منابع تاریخی؛ ابزاری برای بازسازی تاریخ جرجان
حجت الاسلام والمسلمین جعفریان با اشاره به تجربه خود در جریان تدوین «اطلس شیعه» گفت: در جریان تدوین این اثر، بر اساس منابع تاریخی اطلاعات مربوط به جرجان استخراج شد و حتی نقشهای از این شهر با استفاده از نام محلات و مساجد موجود در منابع تهیه شد.
وی با اشاره به نابودی بخش قابل توجهی از جرجان قدیم در اثر حوادث و حملات تاریخی افزود: امروز آثار اندکی از جرجان قدیم باقی مانده است، اما منابع مکتوب و تاریخی میتوانند بخش قابل توجهی از تاریخ این شهر را برای ما بازسازی کنند.
استاد دانشگاه تهران تأکید کرد: استفاده از منابع تاریخی، نسخههای خطی و آثار برجایمانده از عالمان میتواند به شناخت دقیقتر جریانهای علمی و مذهبی این منطقه و نقش آنها در تحولات تاریخ تشیع کمک کند.
تأکید بر تداوم انتشار آثار عالمان استرآباد
حجت الاسلام والمسلمین جعفریان ابراز امیدواری کرد: با ادامه فعالیتهای پژوهشی و انتشار آثار علمای استرآباد، جایگاه علمی و فرهنگی این منطقه بیش از گذشته شناخته شود.
وی خاطرنشان کرد: باید با استفاده از منابع خطی و تاریخی، ریشههای علمی و فرهنگی استرآباد و جرجان شناسایی، حفظ و به نسلهای آینده معرفی شود تا جایگاه این منطقه در تاریخ علم و فرهنگ اسلامی به شکل دقیقتری بازشناسی شود.
رئیس کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران در پایان تصریح کرد: معرفی آثار عالمان استرآباد تنها احیای چند اثر تاریخی نیست، بلکه اقدامی برای بازخوانی بخشی از تاریخ علمی و فرهنگی تشیع و شناخت سهم این منطقه در شکلگیری و انتقال اندیشه شیعی در ایران و جهان اسلام است.
نظر شما